Muzeum Pamięci Sybiru jest ogólnopolską placówką narracyjną, która przedstawia historię polskiej obecności na Syberii od XVIII wieku oraz doświadczenia carskich zsyłek i sowieckich deportacji, w tym wywózek do Syberii i na terytorium dzisiejszego Kazachstanu. Muzeum łączy ekspozycję stałą z badaniami naukowymi, zbieraniem relacji i działalnością edukacyjną.
Jak powstało Muzeum Pamięci Sybiru?
Pierwsze koncepcje upamiętnienia doświadczeń Sybiraków pojawiały się już w okresie międzywojennym, lecz prace przerwała wojna. Pomysł odrodził się na początku lat 90. XX wieku w Białymstoku — mieście, które jako jedno z dużych znalazło się po agresji wrześniowej pod okupacją sowiecką i gdzie znaczna część mieszkańców była ofiarą masowych deportacji w latach 1940–1941.
Władze miasta przeznaczyły teren pod budowę muzeum w 2010 roku. Dokumentację projektową opracował architekt Jan Kabac, a scenariusz wystawy stałej przygotowała belgijska firma TEMPORA S.A. Muzeum zostało utworzone jako samorządowa instytucja kultury 1 stycznia 2017 roku. Kluczowe etapy budowy i wyposażenia zakończono w kolejnych latach; siedziba i wystawa stała zostały oficjalnie otwarte 17 września 2021 roku, podczas ceremonii z udziałem m.in. prezydentów RP i innych przedstawicieli państwa.
Co pokazuje wystawa stała?
Wystawa stała zajmuje dwie kondygnacje zabytkowego magazynu i na około 1000 m² prezentuje życie na przedwojennych Kresach, wielowiekową obecność Polaków na Syberii, specyfikę sowieckiej okupacji, deportacje oraz realia życia na Syberii i w Kazachstanie. Ekspozycja wykorzystuje multimedia i autentyczne eksponaty — w dużej mierze pamiątki przekazane przez Sybiraków i ich potomków — oraz relacje i wspomnienia osób deportowanych. Największym eksponatem jest rosyjski wagon towarowy stojący na torach wewnątrz budynku. Na poszczególnych poziomach wystawy może przebywać 380 osób łącznie; w warunkach obostrzeń covidowych ta liczba została ograniczona do 200 osób.
Jaka jest siedziba muzeum?
Siedziba powstała na terenie przedwojennych magazynów wojskowych w dzielnicy Węglówka. Na plac wybrano magazyn nr 5, położony w sąsiedztwie bocznicy kolejowej, z której w latach 1940–1941 odjeżdżały transporty deportowanych.
Działka muzealna zajmuje 1,583 ha, a powierzchnia zabudowy wynosi 3705,15 m². Budynek o łącznej powierzchni użytkowej 5458 m² zaprojektował Jan Kabac. Projekt łączy zachowaną substancję zabytkową z nowoczesnym rozwiązaniem architektonicznym.
W dobudowanej części mieszczą się administracja, szatnia, zaplecze sanitarne, sala konferencyjna na 120 osób oraz restauracja. W przyziemiu ulokowano magazyny muzealne, nowoczesną pracownię konserwatorską i zaplecze techniczne. Tory biegną wzdłuż rampy między bryłami budynku i wnikają w jego wnętrze, stanowiąc integralny element aranżacji wystawy.
Czym zajmuje się muzeum?
Muzeum prowadzi badania naukowe obejmujące historię polskich Kresów i obecność Polaków na Syberii od XVII wieku, carskie zsyłki oraz sowieckie deportacje aż do czasów najnowszych. Pracownicy gromadzą i opracowują relacje Sybiraków i ich potomków oraz badają obiekty i dokumenty źródłowe. Muzeum uczestniczy w pracach Komisji Syberyjskiej Komitetu Historii Nauki i Techniki Polskiej Akademii Nauk.
W strukturze placówki działa Instytut Badawczy im. Prezydenta Seweryna Nowakowskiego, powołany 16 września 2021 roku, którego celem jest badanie i popularyzacja wiedzy o zesłaniach i deportacjach. Muzeum prowadzi także działalność wydawniczą — wydaje bogato ilustrowane, dwujęzyczne publikacje popularnonaukowe, serię „Sybir”, wspomnienia Sybiraków (również w formie komiksów) oraz dwa czasopisma: popularnonaukowy „Sybir” i naukowy „Biuletyn Historii Pogranicza” we współpracy z Polskim Towarzystwem Historycznym. Do stałych wydarzeń należą m.in. Światło Pamięci obchodzone 10 lutego, Bieg Pamięci Sybiru oraz rowerowy Peleton Pamięci w rocznicę agresji sowieckiej 17 września; muzeum organizuje także debaty, prelekcje, lekcje muzealne, warsztaty i projekcje filmowe.
Jakie udogodnienia są dostępne dla osób z niepełnosprawnościami?
Muzeum przygotowało rozwiązania dla odwiedzających o specjalnych potrzebach, w tym systemy wspomagające odbiór wystawy:
- pętle indukcyjne w kasach i na ekspozycji;
- trójwymiarowa makieta wystawy oraz repliki wybranych eksponatów wydrukowane w technologii 3D;
- opisy w alfabecie Braille’a i audioprzewodnik z audiodeskrypcją;
- pokój wyciszenia dla osób wysoko wrażliwych oraz ze spektrum autyzmu;
- wózki inwalidzkie i chodziki udostępniane zwiedzającym.
Jakie nagrody otrzymało Muzeum Pamięci Sybiru?
Muzeum zostało uznane za Top Inwestycję Komunalną 2020, a wykonawca budynku — firma BUDIMEX S.A. — otrzymała Nagrodę Specjalną w konkursie Budowa Roku 2019/2020 w regionie północno-wschodnim.
5 grudnia 2023 r. Muzeum otrzymało "Nagrodę Muzealną Rady Europy 2024".
Informacje praktyczne
- Adres: Węglowa 1, 15-121 Białystok — wyznacz trasę w Google Maps
- Godziny otwarcia: wt–pt, nd 9:30–17:00, sob 10:30–18:00
- Telefon: +48856723600
- Strona internetowa: sybir.bialystok.pl
- Ocena w Mapach Google: 4,8 (2 414 opinii)
